LẠC và LẠC và... (tạp văn)

Lạc thật đáng trân trọng. Không chỉ vì nó là sản phẩm nông nghiệp có giá từ lâu. Không chỉ vì nó gần gũi với mâm cơm từ kẻ sang chí kẻ nghèo. Không chỉ vì nó là bài thuốc hay trong nhân gian. Không vì người Trung Hoa, người Việt Nam và khắp thế giới đặt cho nó những cái tên mỹ miều (trên mạng rất nhiều tư liệu)....

Lạc rất thoải mái, thoáng đãng về số lượng. Chuẩn là hai hạt một củ. Nhưng khối củ chỉ một hạt vẫn chuẩn khỏi chỉnh, hạt rất chắc, to vượt lên. Siêu nhân nhà lạc là những củ rất hùng cường nhá: có tới 3-4 và tôi từng gặp củ lạc 5 hạt. Tất nhiên, cũng có thể vì quá nhiều hạt, ông Trời khó nặn cho chúng đều đặn, hình dáng củ ít khi thẳng thớm. Nhưng vấn đề là nhiều hạt vẫn hiếm. Bắt được nó với niềm vui như gặp Tiên gặp Bụt, nhãng quên tay mỏi ê ẩm, là ước mơ của tụi trẻ con bóc lạc thuê ngày xưa bao cấp và khi... lớn lên.

Ngày ấy nhà tôi không nhận bóc lạc thuê. Ba mẹ thương, không muốn con phải lao động kiếm tiền quá sớm. Tôi thích lắm. Đứa nhỏ nào không thích kiếm được một đồng tiền đầu tiên chứ, dù đôi khi không nghĩ dùng đồng tiền ấy để phá cho riêng mình. Chỉ cần như bạn tôi, có quyền tự hào đã góp công vào mâm cơm gia đình đã là nhất hạng.

Tôi lân la sang nhà nó chiêm ngưỡng niềm vui ấy. Rồi bóc lạc cùng nó. Nó thì lao động, tôi thì ham chơi. Tải lớn, tải bé chở về chở đi. Vỏ thì mẹ nó để đun bếp, thêm thắt vào tiền công ấy mà. Và hạt, lựa ra hạt thành phẩm trả cho nhà thầu. Còn lại những hạt non đã teo tóp, hạt lép, nhà nó rang mặn thêm vào bữa cơm, tôi cũng được ăn. Bữa cơm ăn chực ấy ngon hơn tất cả những bữa cơm khác. Tôi chỉ ước nhà mình cũng như nhà nó, nhận lạc về bóc, để tôi kể tí công với mẹ. Con gái nó ganh mẹ đấy. Ganh vì ba mẹ nuôi chúng nó, nó muốn tự lập tẹo teo.

Và nhà tôi cũng có lạc để bóc. Không phải bóc thuê mà là lạc ở quê nội gửi ra cho. Mỗi bữa chỉ bóc đủ ăn thôi. Chán! Chả phê gì sất.

Thế là bữa nọ, mẹ đi làm, hai chị em lên cơn say việc nhà, dọn dẹp tinh tươm rồi thì quyết không gây ra tội lỗi hay bỏ đi chơi gì sất, nghĩ thêm việc gì giúp mẹ cho hoành tráng. Nghĩ ra rồi, bóc lạc đê. Đến lúc mẹ về, đang vui vì con cái bữa nay ngoan bất thình lình, thì nghe nó khoe: chúng con bóc hết tải lạc bác gửi ra rồi mẹ ạ. Đứa lớn bê rổ lớn, hạt to. Đứa nhỏ xách túi nhỏ đựng hạt lép.

Sau vài giây sững người, rất bình tĩnh chứ không gào lên như đôi lúc tớ ức chế vì con bây giờ, mẹ nói bóc thế làm gì con, để cả củ mới được lâu. Bác mất công gửi cả vỏ ra là thế đấy.

Mẹ hỏi sao lắm lạc lép thế. Hì. Là tội tôi, chứ cu em khi ấy còn nhỏ, cố tình gian lận đấy. Lạc quê tôi, Nghệ An, là giống lạc ta, lạc Cúc. Hạt bé như chiếc cúc vỏ trai ngày xưa, khéo chỉ bằng nửa hạt lạc bây giờ, nhưng thơm ngậy hơn nhiều. Mà bác đã mất công gửi cho thì là lạc tốt rồi. Ít lép lắm, chọn mãi được chưa đầy vốc tay, chả bõ. Tôi, con nhóc cà lơ ngày ấy thì chỉ khoái lạc lép như thể "lãi ra" hơn là lạc mẩy. Thế là lại lẩn mẩn chọn ăn gian những hạt bé hơn bình thường một tẹo cho nhiều phần "thứ phẩm".

Mẹ, tuyệt vời như một mẫu mực về tính sư phạm trong khuyến khích con lao động, bỏ qua phần ngốc nghếch ấy, chỉ giảng giải cho con biết chọn hạt chắc hạt non. Và sau đó đôi ba ngày, mẹ bày cho tôi nấu hai món đặc sản quê cha với lạc.

Món thứ nhất là kẹo lạc. Mật mía cũng của bác gửi ra. Mẹ bày cho con cách nấu mật, thử mật đến vừa độ, bí quyết cho chút chua để kẹo giòn. Bát nước nguội ngầu sắc nâu mật non tôi háo hức thử liên tục mà mãi mật mới chắc thành sợi khi rỏ vào. Đúng lúc kết sợi ấy mới cho lạc. Lạc sống, mật nóng bỏng. Sức nóng ấy khiến hạt lạc chín cực kỳ vừa vặn, giòn, ngon hơn bất kỳ thứ lạc rang nào. Và đúng là con nít, khi mâm kẹo đã nguội, đủ giòn, mẹ cắt thành thanh bỏ lọ ăn dần, thì chúng lại háo hức ăn cái rìa ít hơn là thứ cắt vuông vắn kia. Bây giờ mình mà nấu, mình sẽ học mẹ, hiểu con quá, dàn nhiều lạc ra mép mâm chứ không chỉ là mật tràn. Chiều con như mẹ, tinh tế, mình bao giờ học xong?

Món thứ hai là nấu khoai lang khô. Cũng sản vật quê hương kết thành.

Khoai  đúng vùng đất quê tôi là thứ khoai bở, ruột vàng thơm như đỗ xanh, lại ngọt man mác. Khoai ấy dân Nghệ tự hào là đặc sản uống với nước chè xanh cho đủ cặp bùi, thơm, ngọt chát đấy. Đã mấy lần nhóc con này về quê chạy nhảy nhiều đói bụng, thấy khoai đưa ra còn nghi ngút nóng đã háu ăn, suýt chết nghẹn vì bột quá. May các anh chị cấp cứu kịp bằng đọi nước chè chát cho trôi.

Thóc thời đó kém, khoai thì mênh mông. Người quê xắt lát phơi khô rồi gửi ra phố. Và món đặc sản quê lên ngôi ở nhà tôi. Khoai nấu đặc như cơm, đánh thật nhuyễn, thêm lạc, mật, chút nước gừng nướng. Ép chặt vào rổ nan vo gạo hoặc vào bát tô như khuôn. Ăn tới đâu cắt tới đó như cắt bánh ga tô. Chiêu với nước chè xanh thì sáng trưa chiều tối bỏ cơm cũng xong. Cắn trúng hạt lạc bùi, đảm bảo ngất ngây vị giác. Cứ lựa miếng nào "nhiều lạc", thực ra mẹ đã đảo đều cực kỳ rồi. Giờ nghe cũ kỹ chứ thời gian khổ ấy, bạn tớ tới nhà chơi được mời ăn khoai nấu, nó nhớ đến giờ. Bữa trước gặp nó còn bảo, nhà mày giầu từ trứng giầu ra, thời ấy có lạc với mật nấu đồ ăn chơi. Hì. Quê tôi phong lưu đấy chứ cậu. Khéo ăn thì no ấy thôi. Giờ về quê chả còn món ấy, quê cũng học phố nhiều. Kiếm vàng mắt chả có khoai khô. Món thơm thảo trôi xa vào miền ký ức yêu thương, gắn với quê, với hình ảnh mẹ tảo tần.

Rồi vì ở xứ Bắc, tôi học được cách làm, cách ăn nhiều món có lạc cùng người ngoài này: bánh đúc lạc, nộm, mứt lạc... Về quê mẹ xứ Huế, tôi học được cách làm nước lèo mà lạc giã nhuyễn làm chủ vị đặc biệt.

Ngoài món muối lạc dân dã, cho đến giờ, tôi có độc chiêu rang lạc muối cả hạt. Hì. Tin đi, lạc tôi rang, bỏ lọ kín, ba tháng sau ăn còn giòn như mới.

Bí quyết đơn giản là rang lạc không dùng đũa hay bất kỳ thứ gì đảo cả. Tôi dùng bàn tay trần để rang.

Dĩ nhiên lửa phải thật nhỏ. Thứ lửa than củi hay than tổ ong cuối bữa nấu. Sáng nay tôi rang bằng bếp ga, để nấc nhỏ nhất.

Lạc chị con bác gửi từ quê ra, hạt mẩy chằn chặn. Những hạt to hơn bỏ ra vì nó sẽ lâu chín hơn, dành bữa nào giã nấu canh dưa.

Chảo nhôm tán dầy, thửa riêng cho mấy vụ rang này. Ngày xưa là chảo gang cơ.

Lửa chỉ đủ ấm chảo, lạc cho vào đảo cứ 10 phút lại vài vòng. Sức nóng chỉ tê tê đầu ngón. Nóng quá là hỏng việc. Nóng ít thế, nhưng hơi nước từ trong ruột hạt lạc được rút ra từ từ đến hết mà vỏ ngoài chưa cháy. Giản dị thế thôi. Nếu thích cho muối vào (không phải bột canh, bột gia vị như ngoài hàng đâu), bạn nhớ lấy ít nước sôi, thả muối đặc đến độ hết còn tan nổi nhé. Đánh muối kỹ. Nếu vẫn còn muốn cho bột ngọt, chút ớt, chút tiêu, chút sả là chuyện khác, cứ tự nhiên.

Khi lạc đủ giòn mà chưa cháy, nổi lửa to hết cỡ, thao tác nhanh nào. Nước cho vào từ từ, tay kia đảo lạc liên tục. Chỉ đủ để muối bám đều mặt lạc chứ đừng để nước sũng trong chảo. Dừng lửa nhé.  Hạ xuống đảo. Hơi nóng của chảo khiến lạc khô, nước không kịp ngấm vào trong. Đảo tiếp đến muối trắng trên vỏ là ổn. Chờ nguội, cất kỹ tránh gió.

Tiết trời vào thu, ngày đông giá, xuân ướt ẩm, lọ lạc ấy sẽ cho bạn biết nó hấp dẫn thế nào.

Lạc với tôi gắn bó thế đấy. Tôi trân trọng nó. Khi vui, tôi cũng lấy nó làm hài hước: lạc thú, hành lạc, đậu phụng đường... Vì yêu nó quá mà thôi.

 

BA

Sao mình hầu như không viết về ba dù rất nhiều ý tưởng và dự định muốn trải ra.

Khi mình cất tiếng khóc đầu tiên chào cuộc sống, tính mạng ba đang treo đầu sợi tóc. Máy bay bị tàu Mỹ bắn rơi ngoài biển Đông, ba lênh đênh trên biển chờ xem tàu ta đến cứu trước hay tàu địch tới vợt làm tù binh trước. Mấy ngày sau nghe tin, mẹ gửi con cho các cô nằm cùng phòng, tìm cách đi từ viện C trên đường Tràng Thi tới viện 108 cách đó mấy cây số thăm ba đang điều trị cột sống bị chấn thương sau cú nhảy dù.

Tận khi 3 tuổi, ba mới lần đầu nghỉ phép về thăm hai mẹ con ở Hà Nam, mình quyết không cho ba ngủ cùng. Ba phải tránh sang nhà bên cạnh, chờ con ngủ mới về. Sau này đọc những câu chuyện về chiến tranh, đứa con lạ cha, sao mà giống mình thế.

Những ngày hè tuổi 5-6-7 của mình trôi qua ở một nơi đặc biệt - doanh trại phi công của ba. Người lính phi công đêm ngày đối mặt với cái chết. Sau này khi mình dại, ba nói phải thương ba chứ, nghề của ba chết là mất xác, không có một ngôi mộ mà thắp hương đâu. Thế thì chắc ít ai hình dung ra ở doanh trại ấy cứ hè tới cũng có một lũ trẻ con. Vì lý do nào đó những ông bố phải chia sẻ trách nhiệm trông giữ với mẹ. Nhà mình thì vì mẹ làm nghề giáo, hè phải đi tập huấn liên tục và lại có thêm em trai còn nhỏ.

Mình đã cùng ba và các chú phi công khác trải qua những cuộc hành quân đêm từ sân bay dã chiến này qua sân bay dã chiến kia.

Muốn viết lắm. Muốn viết về những chiều sau khi nhận lệnh bay đêm, những người phi công nét mặt căng thẳng, ngồi trên ghế đá ngoài khoảng sân giữa các dãy doanh trại, dùng thước đo đặc biệt và bút chì xanh đỏ vẽ tuyến bay. 

Muốn viết về những chú, bác mới hôm qua còn trêu mình, mua kem đổi lấy tóc sâu mình nhổ hộ, mà qua một đêm đã không bao giờ về nữa. Phòng ở được kê dọn lại để khoả lấp những khoảng trống ấy.

Muốn viết về một đêm mình khóc nằng nặc không cho ba đi bay, giao hẹn ba chỉ được bay vòng quanh Hà Nội thôi nhé.

Khi lớn lên, đọc tiểu thuyết Vùng trời của Hữu Mai, thú thực là thấy... nhạt hoét so với những gì mình trải qua ở đó. Có thể thời ấy, văn học phải chú ý chuyển tải không khí anh hùng cách mạng nên đâm ra thế. Có bao giờ mình viết được một hồi ức mang tên "Cô bé ở doanh trại phi công" không nhỉ?

Mình muốn viết cả về những tải khoai sọ ba trồng tranh thủ ở doanh trại, rồi chờ khi nghỉ tranh thủ thì mang về Hà Nam cho ba mẹ con (ngày ấy chưa có Dế).

Muốn viết về một đêm hai cha con từ Hà Nội về, đi tàu chợ, xuống sân ga Bình Lục lúc nửa đêm. Những nhu yếu phẩm lỉnh kỉnh ba dè xẻn từ chế độ, phải nói là đặc biệt, dành cho lính bay đã chiếm hết chỗ trên xe đạp. Mình quyết không chịu ở lại với bác trực ga để ba quay lại đón. Thế là được đứng trên túi hành lý sau giá đèo hàng, ôm chặt cổ ba, đi trong đêm mù mịt về với mẹ và em cách đó chừng 4 km.

Muốn viết về một người lính say đắm văn chương, sử học. Rời bộ đồ bay là quay về cầm bút, thực hiện khát khao con chữ một đời. Thú đọc sách, viết lách của mình rõ ràng di truyền từ ba. Còn ba thừa hưởng thú ấy từ ai thì mãi cách đây vài tháng mình mới biết. Hì. Có lẽ một số bạn bè của mình khi đọc tới đây sẽ nhớ lại một bài báo của bác Vương Trọng. Hèn chi ba thuộc trọn vẹn truyện Kiều. Những mùa hè lên doanh trại, ba kịp dạy cho mình vài trăm câu khởi đầu.

Trong tính cách và lối ứng xử giữa đời, mình có rất nhiều điểm ảnh hưởng rõ rệt từ ba. Ngay cả sự nóng tính, điều với ba là do ảnh hưởng của nghề nghiệp. Hì.

Muốn viết về một người đàn ông với những hay dở đời thường, một người mình hầu như không tâm sự hay gần gũi theo kiểu của nhiều cô con gái khác với cha. Đôi lúc mình thấy mình như thế là rất lãng phí cuộc đời, nhưng không vì thế mà mình không hiểu ông. Càng sau này, tính thần tượng trong hình ảnh ngời ngời cao lớn, ngời ngời tài hoa ấy đối với mình càng ít xa vời hơn. Có lẽ vì mình hiểu ba hơn, theo cách hiểu một con người sống giữa cuộc đời.

Mình cần rất nhiều thời gian để suy nghĩ và sắp xếp nếu như muốn viết những ấn tượng về ba, về những gì đã chứng kiến, đã yêu thương, đã buồn bã.

Hôm nay ba nhiều thêm một tuổi.

CÁI MÉP BÀN và ...

Khi nhà Chuồn bốn năm tuổi, theo ba đi hiệu sách tổng hợp Tràng Tiền, ấm ức vì thấp hơn quầy sách, không tự nhìn mà chọn được bìa sách để về xem tranh và tập toẹ đọc. Ở nhà thì tầm mắt vẫn thấp hơn mặt bàn làm việc của mẹ, không nhìn thấy thế giới người lớn hấp dẫn trên ấy. Năm thì mười hoạ mới lẻn được một lần để phá giáo án, gạch xoá sách vở của mẹ. Mong cao hơn mặt bàn để khám phá thế giới.

Giờ Quốc An 4 tuổi, thời nay chiều cao trung bình của dân Việt tăng rồi nhưng nó cũng chưa cao hơn mặt bàn mẹ là bao. Kinh nhất là góc bàn cao đúng tầm thái dương con. Nó chạy lao vèo vèo trong phòng. Lần nào mẹ cũng hốt hoảng lấy tay chặn cái mép, cái góc để con khỏi đập đầu vào đấy. Chỉ mong con nhanh cao hơn cái mép bàn để tránh tai nạn.

Biết rằng khi nó cao hơn mép bàn, vươn tay với được đủ thứ trên bàn mẹ thì vụ cậy tung bàn phím laptop hôm trước chỉ là chuyện nhỏ. Sách vở, giấy tờ hay bất kỳ thứ gì mẹ, chị để nhãng quên trên bàn sẽ đều tan nát với nó. Chị Hà An đã mấy phen chép lại vở vì em xé gấp đồ chơi rồi.

Đặc biệt ngay từ giờ mẹ phải cất kỹ mọi thứ giấy tờ không thì lịch sử sẽ lặp lại. Thời xưa, mẹ cháu vì hâm mộ tấm bằng đại học sư phạm của bà ngoại quá, sau một ngồi xoay ngang xoay dọc ngắm nghía thì quyết định lấy bút mực đỏ chấm bài của bà để... tô dòng tên họ. Khi bà nhìn thấy chỉ còn nước bưng mặt khóc kêu trời. Thời chiến tranh, đâu dễ mỗi lúc lại vượt mấy trăm cây số về trường cũ xin phó bản. Ngẫm mà thấy mình chịu đựng con là chuyện bình thường! Chỉ cần trí nhớ mình đừng tồi đến mức quên những chuyện ngày nhỏ.

P/S: Lần này các cô chú, các bác gái bác zai cmt thì cứ thẳng thắn nhớ lại ký ức nhé. Tin chắc không riêng nhà cháu có lịch sử thế đâu. Hàhà.