LẠC và LẠC và... (tạp văn)

Lạc thật đáng trân trọng. Không chỉ vì nó là sản phẩm nông nghiệp có giá từ lâu. Không chỉ vì nó gần gũi với mâm cơm từ kẻ sang chí kẻ nghèo. Không chỉ vì nó là bài thuốc hay trong nhân gian. Không vì người Trung Hoa, người Việt Nam và khắp thế giới đặt cho nó những cái tên mỹ miều (trên mạng rất nhiều tư liệu)....

Lạc rất thoải mái, thoáng đãng về số lượng. Chuẩn là hai hạt một củ. Nhưng khối củ chỉ một hạt vẫn chuẩn khỏi chỉnh, hạt rất chắc, to vượt lên. Siêu nhân nhà lạc là những củ rất hùng cường nhá: có tới 3-4 và tôi từng gặp củ lạc 5 hạt. Tất nhiên, cũng có thể vì quá nhiều hạt, ông Trời khó nặn cho chúng đều đặn, hình dáng củ ít khi thẳng thớm. Nhưng vấn đề là nhiều hạt vẫn hiếm. Bắt được nó với niềm vui như gặp Tiên gặp Bụt, nhãng quên tay mỏi ê ẩm, là ước mơ của tụi trẻ con bóc lạc thuê ngày xưa bao cấp và khi... lớn lên.

Ngày ấy nhà tôi không nhận bóc lạc thuê. Ba mẹ thương, không muốn con phải lao động kiếm tiền quá sớm. Tôi thích lắm. Đứa nhỏ nào không thích kiếm được một đồng tiền đầu tiên chứ, dù đôi khi không nghĩ dùng đồng tiền ấy để phá cho riêng mình. Chỉ cần như bạn tôi, có quyền tự hào đã góp công vào mâm cơm gia đình đã là nhất hạng.

Tôi lân la sang nhà nó chiêm ngưỡng niềm vui ấy. Rồi bóc lạc cùng nó. Nó thì lao động, tôi thì ham chơi. Tải lớn, tải bé chở về chở đi. Vỏ thì mẹ nó để đun bếp, thêm thắt vào tiền công ấy mà. Và hạt, lựa ra hạt thành phẩm trả cho nhà thầu. Còn lại những hạt non đã teo tóp, hạt lép, nhà nó rang mặn thêm vào bữa cơm, tôi cũng được ăn. Bữa cơm ăn chực ấy ngon hơn tất cả những bữa cơm khác. Tôi chỉ ước nhà mình cũng như nhà nó, nhận lạc về bóc, để tôi kể tí công với mẹ. Con gái nó ganh mẹ đấy. Ganh vì ba mẹ nuôi chúng nó, nó muốn tự lập tẹo teo.

Và nhà tôi cũng có lạc để bóc. Không phải bóc thuê mà là lạc ở quê nội gửi ra cho. Mỗi bữa chỉ bóc đủ ăn thôi. Chán! Chả phê gì sất.

Thế là bữa nọ, mẹ đi làm, hai chị em lên cơn say việc nhà, dọn dẹp tinh tươm rồi thì quyết không gây ra tội lỗi hay bỏ đi chơi gì sất, nghĩ thêm việc gì giúp mẹ cho hoành tráng. Nghĩ ra rồi, bóc lạc đê. Đến lúc mẹ về, đang vui vì con cái bữa nay ngoan bất thình lình, thì nghe nó khoe: chúng con bóc hết tải lạc bác gửi ra rồi mẹ ạ. Đứa lớn bê rổ lớn, hạt to. Đứa nhỏ xách túi nhỏ đựng hạt lép.

Sau vài giây sững người, rất bình tĩnh chứ không gào lên như đôi lúc tớ ức chế vì con bây giờ, mẹ nói bóc thế làm gì con, để cả củ mới được lâu. Bác mất công gửi cả vỏ ra là thế đấy.

Mẹ hỏi sao lắm lạc lép thế. Hì. Là tội tôi, chứ cu em khi ấy còn nhỏ, cố tình gian lận đấy. Lạc quê tôi, Nghệ An, là giống lạc ta, lạc Cúc. Hạt bé như chiếc cúc vỏ trai ngày xưa, khéo chỉ bằng nửa hạt lạc bây giờ, nhưng thơm ngậy hơn nhiều. Mà bác đã mất công gửi cho thì là lạc tốt rồi. Ít lép lắm, chọn mãi được chưa đầy vốc tay, chả bõ. Tôi, con nhóc cà lơ ngày ấy thì chỉ khoái lạc lép như thể "lãi ra" hơn là lạc mẩy. Thế là lại lẩn mẩn chọn ăn gian những hạt bé hơn bình thường một tẹo cho nhiều phần "thứ phẩm".

Mẹ, tuyệt vời như một mẫu mực về tính sư phạm trong khuyến khích con lao động, bỏ qua phần ngốc nghếch ấy, chỉ giảng giải cho con biết chọn hạt chắc hạt non. Và sau đó đôi ba ngày, mẹ bày cho tôi nấu hai món đặc sản quê cha với lạc.

Món thứ nhất là kẹo lạc. Mật mía cũng của bác gửi ra. Mẹ bày cho con cách nấu mật, thử mật đến vừa độ, bí quyết cho chút chua để kẹo giòn. Bát nước nguội ngầu sắc nâu mật non tôi háo hức thử liên tục mà mãi mật mới chắc thành sợi khi rỏ vào. Đúng lúc kết sợi ấy mới cho lạc. Lạc sống, mật nóng bỏng. Sức nóng ấy khiến hạt lạc chín cực kỳ vừa vặn, giòn, ngon hơn bất kỳ thứ lạc rang nào. Và đúng là con nít, khi mâm kẹo đã nguội, đủ giòn, mẹ cắt thành thanh bỏ lọ ăn dần, thì chúng lại háo hức ăn cái rìa ít hơn là thứ cắt vuông vắn kia. Bây giờ mình mà nấu, mình sẽ học mẹ, hiểu con quá, dàn nhiều lạc ra mép mâm chứ không chỉ là mật tràn. Chiều con như mẹ, tinh tế, mình bao giờ học xong?

Món thứ hai là nấu khoai lang khô. Cũng sản vật quê hương kết thành.

Khoai  đúng vùng đất quê tôi là thứ khoai bở, ruột vàng thơm như đỗ xanh, lại ngọt man mác. Khoai ấy dân Nghệ tự hào là đặc sản uống với nước chè xanh cho đủ cặp bùi, thơm, ngọt chát đấy. Đã mấy lần nhóc con này về quê chạy nhảy nhiều đói bụng, thấy khoai đưa ra còn nghi ngút nóng đã háu ăn, suýt chết nghẹn vì bột quá. May các anh chị cấp cứu kịp bằng đọi nước chè chát cho trôi.

Thóc thời đó kém, khoai thì mênh mông. Người quê xắt lát phơi khô rồi gửi ra phố. Và món đặc sản quê lên ngôi ở nhà tôi. Khoai nấu đặc như cơm, đánh thật nhuyễn, thêm lạc, mật, chút nước gừng nướng. Ép chặt vào rổ nan vo gạo hoặc vào bát tô như khuôn. Ăn tới đâu cắt tới đó như cắt bánh ga tô. Chiêu với nước chè xanh thì sáng trưa chiều tối bỏ cơm cũng xong. Cắn trúng hạt lạc bùi, đảm bảo ngất ngây vị giác. Cứ lựa miếng nào "nhiều lạc", thực ra mẹ đã đảo đều cực kỳ rồi. Giờ nghe cũ kỹ chứ thời gian khổ ấy, bạn tớ tới nhà chơi được mời ăn khoai nấu, nó nhớ đến giờ. Bữa trước gặp nó còn bảo, nhà mày giầu từ trứng giầu ra, thời ấy có lạc với mật nấu đồ ăn chơi. Hì. Quê tôi phong lưu đấy chứ cậu. Khéo ăn thì no ấy thôi. Giờ về quê chả còn món ấy, quê cũng học phố nhiều. Kiếm vàng mắt chả có khoai khô. Món thơm thảo trôi xa vào miền ký ức yêu thương, gắn với quê, với hình ảnh mẹ tảo tần.

Rồi vì ở xứ Bắc, tôi học được cách làm, cách ăn nhiều món có lạc cùng người ngoài này: bánh đúc lạc, nộm, mứt lạc... Về quê mẹ xứ Huế, tôi học được cách làm nước lèo mà lạc giã nhuyễn làm chủ vị đặc biệt.

Ngoài món muối lạc dân dã, cho đến giờ, tôi có độc chiêu rang lạc muối cả hạt. Hì. Tin đi, lạc tôi rang, bỏ lọ kín, ba tháng sau ăn còn giòn như mới.

Bí quyết đơn giản là rang lạc không dùng đũa hay bất kỳ thứ gì đảo cả. Tôi dùng bàn tay trần để rang.

Dĩ nhiên lửa phải thật nhỏ. Thứ lửa than củi hay than tổ ong cuối bữa nấu. Sáng nay tôi rang bằng bếp ga, để nấc nhỏ nhất.

Lạc chị con bác gửi từ quê ra, hạt mẩy chằn chặn. Những hạt to hơn bỏ ra vì nó sẽ lâu chín hơn, dành bữa nào giã nấu canh dưa.

Chảo nhôm tán dầy, thửa riêng cho mấy vụ rang này. Ngày xưa là chảo gang cơ.

Lửa chỉ đủ ấm chảo, lạc cho vào đảo cứ 10 phút lại vài vòng. Sức nóng chỉ tê tê đầu ngón. Nóng quá là hỏng việc. Nóng ít thế, nhưng hơi nước từ trong ruột hạt lạc được rút ra từ từ đến hết mà vỏ ngoài chưa cháy. Giản dị thế thôi. Nếu thích cho muối vào (không phải bột canh, bột gia vị như ngoài hàng đâu), bạn nhớ lấy ít nước sôi, thả muối đặc đến độ hết còn tan nổi nhé. Đánh muối kỹ. Nếu vẫn còn muốn cho bột ngọt, chút ớt, chút tiêu, chút sả là chuyện khác, cứ tự nhiên.

Khi lạc đủ giòn mà chưa cháy, nổi lửa to hết cỡ, thao tác nhanh nào. Nước cho vào từ từ, tay kia đảo lạc liên tục. Chỉ đủ để muối bám đều mặt lạc chứ đừng để nước sũng trong chảo. Dừng lửa nhé.  Hạ xuống đảo. Hơi nóng của chảo khiến lạc khô, nước không kịp ngấm vào trong. Đảo tiếp đến muối trắng trên vỏ là ổn. Chờ nguội, cất kỹ tránh gió.

Tiết trời vào thu, ngày đông giá, xuân ướt ẩm, lọ lạc ấy sẽ cho bạn biết nó hấp dẫn thế nào.

Lạc với tôi gắn bó thế đấy. Tôi trân trọng nó. Khi vui, tôi cũng lấy nó làm hài hước: lạc thú, hành lạc, đậu phụng đường... Vì yêu nó quá mà thôi.